Μια εκδήλωση - ομιλία, αφιερωμένη στην Παναγία και στην παρουσία της στη νεοελληνική ποίηση πραγματοποιήθηκε το βράδυ της Κυριακής 16 Αυγούστου, στην αυλή του Λαογραφικού Μουσείου, με αφορμή τη μεγάλη εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Ο Σύλλογος των Φίλων του Ιστορικού και Λαογραφικού Μουσείου Αίγινας διοργάνωσε την εκδήλωση, προσκαλώντας το κοινό σε μια διαφορετική προσέγγιση του προσώπου της Παναγίας, μέσα από την ποίηση και τη διαδρομή της στον νεοελληνικό λόγο.
Κεντρικός ομιλητής ήταν ο Μιχαήλ Κάλαβρος, υποψήφιος διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, ο οποίος ανέπτυξε το θέμα «Μήτηρ Θεού και μάνα του κόσμου: Η μορφή της Παναγίας στη νεοελληνική ποίηση».
Ο εισηγητής επιχείρησε μια εκτενή περιδιάβαση στη νεοελληνική ποίηση, από τους πρώτους μεταβυζαντινούς χρόνους έως τη σύγχρονη εποχή, αναδεικνύοντας τις διαφορετικές όψεις με τις οποίες εμφανίζεται η Παναγία στο έργο των ποιητών.
Όπως σημείωσε, η αναφορά στην Παναγία υπερβαίνει τους γλωσσικούς, ποιητολογικούς και αισθητικούς διαχωρισμούς που χαρακτηρίζουν τις διαφορετικές περιόδους της ελληνικής λογοτεχνίας. Η μορφή της άλλοτε εμφανίζεται ως ιερό και θεολογικό πρόσωπο, άλλοτε ως μητέρα και σύμβολο προστασίας, άλλοτε ως μια γυναίκα που βιώνει τον πόνο και την απώλεια, ενώ σε άλλες περιπτώσεις συνδέεται με τη φύση, τη θάλασσα και τις κρίσιμες στιγμές του ελληνισμού.
Από τον Σολωμό και τον Βαλαωρίτη, στον Παλαμά και τον Καβάφη
Η ομιλία ξεκίνησε από τα πρώτα δείγματα της νεοελληνικής ποιητικής παράδοσης και έφτασε μέχρι σημαντικούς εκπροσώπους του 19ου και του 20ού αιώνα.
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στον Αριστοτέλη Βαλαωρίτη και στο ποίημά του «Η Φανερωμένη», όπου μια απελπισμένη μητέρα, με το παιδί της άρρωστο και νηστικό και τον σύζυγό της χαμένο στα ξένα, προσφεύγει στην Παναγία. Η Θεοτόκος παρουσιάζεται εδώ ως «παρηγοριά του κόσμου» και ως η μητέρα στην οποία καταφεύγει μια άλλη μητέρα για τη σωτηρία του παιδιού της.
Ακολούθησε η αναφορά στον Αχιλλέα Παράσχο, όπου η Παναγία εμφανίζεται ως έλεος, ελπίδα, ελεημοσύνη και παρηγοριά, αλλά κυρίως ως «μάνα του κόσμου». Στο έργο του ποιητή, η επίκλησή της αποκτά ακόμη πιο προσωπικό χαρακτήρα, όταν μια μητέρα ζητά από την Παναγία να σώσει την κόρη της.
Στον Κωστή Παλαμά, η μορφή της Παναγίας συνδέεται μεταξύ άλλων με την ιστορική μετάβαση από την αρχαιότητα στον χριστιανισμό, αλλά και με την προσωπική αγωνία και την αναζήτηση σωτηρίας. Ο εισηγητής αναφέρθηκε χαρακτηριστικά στο ποίημα «Η Παναγία στην κόλαση», καθώς και στη «Μυστική παράκληση».
Ξεχωριστή θέση κατέλαβε ο Κωνσταντίνος Καβάφης και το ποίημά του «Δέησις». Μια μητέρα προσεύχεται μπροστά στην εικόνα της Παναγίας για τον ναύτη γιο της, χωρίς να γνωρίζει ότι έχει ήδη χαθεί στη θάλασσα. Η τραγικότητα του ποιήματος, όπως ανέδειξε ο Μιχαήλ Κάλαβρος, βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι τόσο η μητέρα του ναύτη όσο και η ίδια η Παναγία παρουσιάζονται, με διαφορετικό τρόπο, ως μητέρες που περιμένουν.
Η Παναγία ως σύμβολο της Ελλάδας
Στη συνέχεια, η ομιλία πέρασε στον Άγγελο Σικελιανό, όπου η Παναγία συνδέεται με τη γυναίκα, τη μητέρα, τη φύση και τη ζωή, ενώ ο θάνατος αναδεικνύεται σε μέρος του αέναου κύκλου της δημιουργίας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η αναφορά στο «Πάσχα των Ελλήνων», όπου η Παναγία αποκτά ευρύτερη συμβολική διάσταση και η Ελλάδα εμφανίζεται σαν κόρη που στέκεται μπροστά στη μητέρα της, περιμένοντας από εκείνη κατεύθυνση και προστασία.
Στο έργο του Νίκου Καζαντζάκη, αντίστοιχα, η Παναγία παρουσιάζεται ως η τρυφερή πλευρά της θεότητας, εκείνη που μπορεί να λειτουργήσει ως ανάσχεση απέναντι στην οργή και την αυστηρότητα του Θεού. Είναι η παρουσία που κατανοεί τον ανθρώπινο πόνο και λειτουργεί ως προστατευτική μορφή μέσα στην ανθρώπινη δοκιμασία.
Η Παναγία ως μάνα του Χριστού
Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στον Κώστα Βάρναλη, ο οποίος, όπως εξήγησε ο εισηγητής, ενδιαφέρθηκε για την Παναγία ακριβώς επειδή μπορούσε να αποτελέσει το σύμβολο της πραγματικής μητρότητας.
Η προσέγγιση αυτή κορυφώνεται στη «Μάνα του Χριστού», όπου η Παναγία παρουσιάζεται ως μια ανθρώπινη μητέρα που θα ήθελε ο γιος της να είχε μια απλή και ευτυχισμένη ζωή, μακριά από τη δόξα και το μαρτύριο. Η εικόνα της Θεοτόκου απομακρύνεται έτσι από μια αποκλειστικά θεολογική προσέγγιση και μετατρέπεται σε εικόνα της μάνας που φοβάται, πονά και δεν μπορεί να αποτρέψει το πεπρωμένο του παιδιού της.
Στη συνέχεια παρουσιάστηκε η παρουσία της Παναγίας στην ποίηση της γενιάς του ’30, με αναφορές στον Γιώργο Σεφέρη, ενώ ιδιαίτερη θέση είχε η ποίηση του Νικηφόρου Βρεττάκου, όπου η Παναγία αντιπαρατίθεται στον Θεό ως η μορφή εκείνη που, έχοντας γνωρίσει η ίδια τον πόνο, μπορεί να κατανοήσει καλύτερα τον πάσχοντα άνθρωπο.
Από τον Ρίτσο και την Καρέλλη έως την Κύπρο
Η περιδιάβαση συνεχίστηκε στη μεταπολεμική ποίηση, με αναφορές στον Γιάννη Ρίτσο, τον Γιώργο Βαφόπουλο και τη Ζωή Καρέλλη.
Στον Ρίτσο, ο θρήνος της μητέρας για τον νεκρό γιο συναντά τον θρήνο της Παναγίας για τον Χριστό, ενώ η ποιητική επεξεργασία του προσώπου της Θεοτόκου δεν περιορίζεται σε μία μόνο διάσταση.
Η Ζωή Καρέλλη, από την πλευρά της, αξιοποιεί τη βυζαντινή και λαϊκή παράδοση, ανακαλώντας τις μορφές της Παναγίας που συναντά κανείς στις εκκλησίες και στην οικογενειακή μνήμη. Στην ποίησή της η Παναγία γίνεται καταφυγή, αλλά και πηγή εγκαρτέρησης και εσωτερικής δύναμης.
Η ομιλία έφτασε μέχρι την Κύπρο, με αναφορές στον Κώστα Μόντη και τον Κυριάκο Χαραλαμπίδη. Στην ποίηση του Μόντη, η Θεοτόκος παρουσιάζεται να βγαίνει από την εικόνα και να γίνεται μία από τις γυναίκες του χωριού, ενώ ο Χαραλαμπίδης αξιοποιεί τα ευαγγελικά πρόσωπα με έναν ελεύθερο και ιδιαίτερο τρόπο.
Στο τέλος, ο Μιχαήλ Κάλαβρος αναφέρθηκε και στον Γιάννη Βαρβέρη και στη μητέρα του Ιούδα, η οποία αναζητά στη συγχώρεση της Παναγίας την τελευταία ελπίδα για τον γιο της.
Μια διαδρομή αιώνων
Ολοκληρώνοντας την ομιλία του, ο Μιχαήλ Κάλαβρος τόνισε ότι η μορφή της Παναγίας εξακολουθεί να τροφοδοτεί την ελληνική ποίηση, άλλοτε ως ιερό και θεολογικό πρόσωπο, άλλοτε ως μητέρα και σύμβολο προστασίας, άλλοτε ως γυναίκα που βιώνει την απώλεια και τον πόνο και άλλοτε ως μυστηριακή παρουσία που συνδέεται με τη φύση, τη θάλασσα και τις κρίσιμες στιγμές του ελληνισμού.
Μια τέτοια διαδρομή, από τη θρησκευτική παράδοση και τη βυζαντινή κληρονομιά έως τον Σολωμό, τον Βαλαωρίτη, τον Παλαμά, τον Καβάφη, τον Σικελιανό, τον Καζαντζάκη, τον Βάρναλη και τους μεταπολεμικούς ποιητές, ανέδειξε το εύρος και την αντοχή της μορφής της Παναγίας μέσα στον ελληνικό ποιητικό λόγο.
Στην κατάμεστη από κόσμο αυλή του Λαογραφικού Μουσείου, την εκδήλωση προλόγισε ο πρόεδρος του Συλλόγου Φίλων, Γιώργος Μπήτρος, ενώ χαιρετισμό απηύθυνε ο πρόεδρος του Δημοτικού Συμβουλίου Αίγινας, Φίλιππος Τζίτζης.
